صفحه اصلی"ارسال نظرات"هفته نامه خاتم"خواندنی ها"بروشور
شنبه ٠٥ مهر ١٣٩٩
اخبار > نوسان موسیقی در اسلام؛ از حرام مطلق تا مباح مطلق
 


    چهارشنبه ٢٣ بهمن ١٣٩٢

    نوسان موسیقی در اسلام؛

   نوسان موسیقی در اسلام؛ از حرام مطلق تا مباح مطلق

    همه چيز درباره موسيقي 

   

واژه یونانی «موسیقی» )یا موسیقیا( از لفظ گرفته تا مفهوم و مصداق، پیشینه ای بحث برانگیز و پرهیاهو در معرفت و اندیشه دینی داشته است؛ به طوری که اکثر فقهای بزرگ با استفاده از منابع قرآنی و روایی و نیز با بهره بردن از پایه‌ های شناخت تاریخ اصول فقهی پیرامون این موضوع بحث کرده اند.

آیات و روایات چه می گویند؟

موسیقی در حوزه مفاهیم دینی و زبان عربی تقریباً معادل غنا و موسیقی یا موسیقیا می باشد و در اصطلاح عبارت است از تركیب صدا و آواز همراه با نوعی تركیب و تناسب با هدف لذت آفرینی، خیال پردازی، ایجاد هیجان و تحریك در مخاطب. پس هر صدایی موسیقی نیست، صدایی موسیقی است كه متناسب با زیبایی توأم با كشش طبیعی، ریتم و وزن، زیر و بم، ترجیع و تحریر (غلتاندن و پیچاندن) اوج و فرود مناسب و... باشد. (1)

اگر از معنای لغوی و اصلاحی موسیقی و غنا عبور کنیم، معادل همین معنا را در مجموع از کلمات فقها و سخنان دانشمندان اسلامی که برگرفته از آیات و روایات و احادیث است نیز می‌توان یافت؛ در خصوص «غنا» و موسیقی، قرآن کریم در برخی آیات به آن پرداخته و مخالفت خود را با غنا و این نوع موسیقی اعلام فرموده است. ابن بصیر می‌گوید: از امام صادق (ع) از آیه‌  « فاجتنبوا الرجس من الاوثان و اجتنبوا قول الزور» سؤال کردم. امام فرمود: منظور «غنا» است. (2) در اصول کافی از امام صادق (ع) در تفسیر آیه  و من الناس من یشتری لهوالحدیث لیضل عن سبیل الله بغیر علم و یتخذها هزوا اولئک لهم عذاب مهین؛ چنین نقل شده است: «مجلس غنا» و خوانندگی لهو و باطل، مجلسی است که خدا به اهل آن نمی نگرد و این مصداق قول خداوند متعال است که می‌فرماید: «بعضی از مردم هستند که سخنان بیهوده خریداری می‌کنند تا مردم را از راه خدا گمراه سازند. »(3)

پیشینه فقهی در باب موسیقی و غنا در ایران

مانند بسیاری از مباحث فقهی، معصومین علیهم السلام درباره موسیقی نیز قول حدیث فرموده و نظر اسلام را بیان کرده اند. چونان که ابن بصیر می‌گوید: از امام صادق (ع) از آیه‌ « فاجتنبوا الرجس من الاوثان واجتنبوا قول الزور» سؤال کردم. امام فرمود: منظور «غنا» است. در ایران نیز پس از  استيلاي صفويه و رسمي شدن مذهب شيعه اثني عشري در کشور، مسائل تازه اي مطرح شد كه فقهاي شيعه مجبور به ارائه نظرات خود در مورد آن شدند. يكي از اين مسائل مقوله غنا بود. فقها و صاحبنظران در تاريخ 200 ساله صفوي تعداد زيادي رساله در اين باب چه به زبان عربي و چه فارسي نگاشتند. در مجموع، اين رساله‌ها سه رویکرد را دنبال می کرد؛ 1- در تاييد غنا، و سماع 2- پذیرفتن بعضي از اشكال غنا به طور ضمني و با شرايط 3- رد غنا، يا سماع.  به طور خلاصه تر محل مناقشه رساله های فقهی در باب موسیقی و غنا حرام و حلال بودن آن بوده است. فقهای عصر صفوی و پس از آن، غنا را موسیقی می دانستند، اما در تشخیص نوع موسیقی مردد بودند، یکی از دلایل این عدم تشخیص این بود كه در قرآن كلمه غنا نيامده است و به طور صريح به اين واژه اشاره نشده. البته همانطور که در بالا به بخشی از آیات و روایات اشاره شد، 4 آيه در قرآن وجود دارد كه مفسرين شيعه اين آيات را به غنا نيز ربط مي دهند. اين آيات عبارتند از: 1. سوره لقمان، آيه 6، 2. سوره حج، آيه 30، 3. سوره فرقان، آيه 72، 4. سوره نجم، آيات 59-61 كه كلمات «لَهو حَديث»‌، «قَوْلَ زور‌«، «لغو» و «سامدُ ون» را بر اساس تفاسير احاديث به مفهوم غناء تعبير كرده اند. (4)

از حرمت برای غنا تا حرمت برای موسیقی!

تعدادي از اين فقها نيز برخي از افرادِ غنا را مطابق احاديث و روايات مذكور مباح دانسته اند كه موارد مورد شبهه عبارتند از: غنا در حدا، غنا در عروسي، غنا در اعياد اسلامي، غنا در قرآن و غنا در مراثي. غالب فقهاي مشهور غنا در عروسي را با شرايط پذيرفته اند. اين شرايط بدين مضمون است كه غنا توسط مغنيه (موسيقيدان زن) نزد زنان اجرا شود و مردي در آن مجلس حضور نداشته باشد، در مجلس منهيات نباشد و از سازهاي لهوي استفاده نشود. منظور سازهايي است كه مغنيان لهوي استفاده مي كردند، البته تعدادي از فقها استفاده از برخي سازها را منع كرده اند. آنچه تا به امروز بدیهی و مصرح است این است که غنا در فقه شیعه نه تنها شبهه مصداقی است، بلکه شبهه مفهومی است، یعنی برای تمامی فقهای شیعه مفهوم غنا معلوم نیست، یعنی اینطور نیست که تعریفی از غنا داشته باشیم و در تطبیق با مصداق اشتباه کنیم، بلکه معنای آن را نمی دانیم. پس حرمت تنها برای غنا محل بحث است و از آنجایی‌که هر موسیقی ای غنا نیست، نمی توان حکم مصرح در مورد موسیقی داد.

استاد پناهیان می گوید: «چرا رئیس رژیم صهیونیستی نگران این است که جوان ایرانی نمی تواند آزادانه هر نوع موسیقی را گوش کند؟ چون موسیقی ضعیفش می کند؟ امام خمینی(ره) فرمودند موسیقی روح را ضعیف می کند.»(5) امام خمینی (ره) در دیدار مسئولین صدا و سیما می فرمایند: «اگر شما علاقه دارید به اسلام، علاقه دارید به کشور، علاقه دارید به ملت خودتان، این دستگاهی که دست شما هست ـ همه‌ دستگاهها که نمی‏توانند همه دخالت بکنند ـ هر کسی آنجایی که دارد، این دستگاهی که دست شماهاست این دستگاه را اصلاحش کنید؛ یعنی غربی نباشید، غرب‏زده نباشید، که حتماً باید بین این خبر و این خبر، موسیقی باشد، این غرب‌زدگی است، یک طرح دیگری درست کنید، یک چیز دیگری. اخبار را زیادترش کنید، یک کارهایی بکنید که موسیقی را ترکش کنید. شما خیال نکنید که موسیقی یک چیزی است برای یک مملکت مترقی. موسیقی خراب می‏کند دِماغ بچه‏های ما را؛ مغز بچه‏های ما را فاسد می‏کند. دائماً تو گوش یک جوان موسیقی باشد، این دیگر به کار نمی‏رسد؛ این دیگر نمی‏تواند فکر جدی بکند.»(6)

مراجع چه می گویند؟

تردیدی نیست که موسیقی، یک هنر و دانش به شمار می آید و دارای قواعد علمی و فرمول های پیچیده ای است و نیز تشخیص موضوع و مصادیق موسیقی حرام و حلال، بر عهده عرف و مکلف نهاده شده و وظیفه فقیهان تنها بیان و تبیین حکم است و به علت گستردگی مصادیق نمی توان نظر خاص فقهی را ارائه داد؛ جز در مواردی که موضوع از موضوعات شرعی باشد یا شرع مقدس موضوع را با معیارهای خاص خود پایه صدور حکم قرار داده باشد. رهبر انقلاب در همين باره مي فرمايد: «واقعاً يكى از مشكلات، اين مسأله‌ موسيقى است. خيلى سخت است كه ما بتوانيم خطى بكشيم و بگوييم اين‌جا مرز است؛ اما من مى‌خواهم بگويم كه مصداقهاى واضح دارد. بين آن ساز و آواز حلال و طيب و طاهر، با آن ساز و آوازى كه مكروه يا حرام است، خط دقيقى نكشيده‌ايم كه مثلاً بگوييم اين يكى، اين مقدارش كه بالا رفت، يا اين ساز كه اضافه شد، خراب گرديد. به اين دقت نمى‌توانيم؛ اما بالاخره در اين طيف وسيع، دو نقطه وجود دارد كه يكى قطعاً حلال و يكى قطعاً حرام است»(7)

لذا در رابطه با احکام مربوط به موسیقی نکات زیر حائز اهمیت است:

الف- درک بسیاری از مصادیق موسیقی حرام طوری است که برای همه راحت است، و مجتهد نیز به عنوان یک مکلف و فرد نظر عرفی می دهد و بدین طریق مصادیق موسیقی حلال و حرام را از هم متمایز می سازد.

ب- مراجع تقلید در رساله ها و استفتائاتی که در این باب ارائه کرده اند، هیچ گاه حکم مصرح نداده و به شکل متمرکز اظهار نظر نکرده اند، بلکه تنها در مورد موسیقی نظر خود را بیان کرده اند.

ج- فهم و شناخت الفاظ و مفاهیمی که دارای حکم شرعی بوده، بر عهده عرف واگذار شده و نظر و تشخیص او را مورد تأیید خود قرار داده است (مگر در موارد خاص)، و تردیدی نیست که عرف متدین و متشرع، موسیقی لهوی را به خوبی می شناسد؛ هر چند از اصول و قواعد علمی آن هیچ گونه اطلاعی نداشته باشد. این امر در بسیاری از موضوعات صادق است؛ برای مثال قمار، قانون و قواعد علمی دارد و مؤمنانی که اهل قمار نیستند و از آن قواعد بی خبرند، قمار بودن آن را به خوبی می شناسند. بنابراین لازم نیست که فقیه از قواعد دقیق و پیچیده علم موسیقی آگاهی داشته باشد تا بتواند فتوا صادر کند؛ بلکه همین اندازه برای او کافی است که دیدگاه دین را به کلیت خود بیان کند و تشخیص مصادیق و نمونه ها را به عرف و مردم واگذار نماید. افزون بر آن که برخی از فقیهان از علم موسیقی و رموز و دقایق آن آگاهی داشته اند.

مراجع و چند سوال پراهمیت در حوزه موسیقی و غنا (8)

الف- حکم شنیدن موسیقی از نظر اسلام:

براساس نظر کلیه مراجع گوش دادن به آهنگ ها و موسیقی­هایی که مطرب و مناسب مجالس لهو و لعب است، حرام است. اما تشخیص موارد و مصادیق، که آیا نوع خاصی از موسیقی مثل «پاپ» از مصادیق موسیقی حرام است یا مجاز، بر عهده افراد مکلف است. زیرا افرادی که آشنایی مختصری با موسیقی دارند، می­توانند موارد موسیقی مطرب و مناسب مجالس لهو و لعب را از غیر آن تشخیص دهند.

از این رو حتی اگر آهنگ های انقلابی و جنگی، مطرب و مناسب با مجالس لهو و لعب باشد گوش کردن به آن نیز حرام است. موسیقی پاپ هم از این قاعده مستثنی نیست و چنانچه مشتمل بر طرب و لهو و لعب باشد حرام و گوش کردن آن جائز نیست.

ب-ملاکهای تشخیص حلال و حرام بودن موسیقی: در رابطه با ملاک تشخیص موسیقی حلال از حرام مراجع گفته اند: در تعیین و تشخیص موسیقی حرام و حلال، باید به عرف عام مراجعه کرد. و مقصود از اهل عرف، افراد فهمیده متدیّن، می باشد.

برای روشنتر شدن موضوع، نظر سه تن از مراجع (آیات عظام خامنه ای، مکارم و صافی) معظم تقلید را به ترتیب می آوریم:

-         بطور کلّى اگر موسیقى از نوع لهوى مطرب متناسب با مجالس گناه و معصیت باشد، حرام است.

-         کلیّه صداها و آهنگ هایى که مناسب مجالس لهو و فساد است حرام، و غیر آن حلال است. و تشخیص آن با مراجعه به اهل عرف، یعنى افراد فهمیده متدیّن، خواهد بود.

-         موسیقی در نظر عرف صداهای موزون خاصی است که به وسیله آلات موسیقی بوجود آید. مطلقاً حرام است و حلال آن وجود ندارد. والله العالم.

 

ج- چه نوع آلات موسیقی را لهوی و حرام و چه نوع حلال است؟

در پاسخ به سؤال مذکور لازم به تذکر است که حضرت امام خمینی (ره) و دیگر مراجع عظام تقلید از جمله حضرت آیت الله بهجت معیار حرمت موسیقی را مطرب بودن و متناسب بودن آن موسیقی با مجالس لهو و لعب دانسته و خرید، فروش، استماع، ساخت، تعلیم و تعلم آن را نیز حرام می دانند. بنابراین تشخیص مصداق این نوع یا آن نوع از موسیقی به عهده خود مقلد است که با توجه به معیارهای موجود از طرف شرع مقدس، مصداق معین را انتخاب کرده و طبق آن عمل کند.

د-حکم موسیقی که خواننده آن زن، ولی برای نشاط و هیجان باشد چیست؟

اگر موسیقی از نوعی باشد که در عرف مسلمانان در مجالس لهو و لعب و گناه استفاده می شود، حرام است و خواندن و گوش دادن به آن جایز نیست، اعم از این که توسط مرد خوانده شود یا زن، چه به طور مستقیم باشد، چه از طریق نوار یا غیر آن، چه تنها در خانه گوش داده شود، یا در حضور دیگران، چه در او تأثیر داشته باشد چه نداشته باشد. این حرمت از احکام ثابت فقه شیعه است و تا زمانی که عنوان مذکور بر آن صدق می کند، حکم آن حرمت و وجوب اجتناب است و به هیج بهانه ای؛ مثل هیجان و سر حال شدن برای کار و غیر آن حرمتش برطرف نمی شود.

ه-شنیدن آواز زن چه حکمی دارد؟

درباره سؤال فوق باید گفت، زنان نباید با شیوه‌ای محرّک و مهیّج به خوانندگی بپردازند و تمام فقها در مورد حرمت این نوع از خوانندگی - چه با حجاب و چه بی حجاب - اتفاق نظر دارند. اما در موردی که آواز و خوانندگی زن با غنا و تحریک همراه نباشد، بین فقها اختلاف نظر است، که تفصیل آن به شرح زیر می‌باشد.

  • آیات عظام صافى، فاضل، بهجت، امام خمینى، وحید و مکارم (مد ظلهم العالی): گوش دادن به آن جایز نیست.
  • آیات عظام تبریزى، سیستانى، خامنه‏اى و نورى همدانی (مد ظلهم العالی): گوش دادن به آواز زن اگر غنا نباشد و باعث التذاذ جنسى و تهییج شهوت نشود و مفسده‏اى بر آن مترتب نگردد، اشکال ندارد.

و- آیا آوازخوانی و خوانندگی زنان، حرام است؟

به طور کلی هر نوع خوانندگى و نوازندگى که انسان را از خداوند متعال و معنویات و فضائل اخلاقى دور کرده و به سمت بى‌بندوبارى، بیهودگى و گناه و شهوت‌رانی سوق دهد، لهوى و حرام مى‌باشد. و در فرض سؤال، با توجه به اینکه این امور معمولاً خالی از مفسده نیست، باید ترک شود و داشتن حجاب موجب جواز این عمل نمی‌گردد. البته  نظر صریح در مورد این سوال از سوی آیات عظام خامنه ای، مکارم، نوری همدانی و صافی به شرح زیر است:

  • هر نوع خوانندگى و نوازندگى که انسان را از خداوند متعال و معنویات و فضائل اخلاقى دور کرده و به سمت بى‌بندوبارى، بیهودگى و گناه و شهوت‌رانی سوق دهد، لهوى و مضل عن سبیل الله بوده و حرام است.
  • جایز نیست.
  • این امور نوعاً خالی از مفسده نیست و باید ترک شود.
  • به نظر اینجانب موسیقی که از آلات طرب باشد مطلقاً جایز نیست.

چرا اسلام غنا را حرام کرده است؟

اصولاً اسلام با موسیقی مخالف نیست مگر در انسان ایجاد غفلت کند یا موجب دوری از خداوند بشود یا مفسده ای به همراه داشته باشد یا اینکه  استماع و نواختن در مجالس گناه صورت بگیرد. در یک بررسی کوتاه، برخی از مفاسد غنا عبارتند از:

الف ـ تشویق به فساد اخلاق: مجالس غنا معمولاً مرکز انواع مفاسد است و آن‌چه به این مفاسد دامن می‌زند همان غنا است.

ب ـ غافل شدن از یاد خدا: تعبیر به «لهو» که در تفسیر «غنا» در برخی از روایات اسلامی آمده، اشاره به همین حقیقت است که غنا انسان را آن چنان مست شهوات می‌کند که از یاد خدا غافل می سازد.

رهبر انقلاب در این باره می فرماید: «اينها هم همه‌اش دنبال چيزهاى عجيب و غريب قديمى هستند و واقعاً نوآورى ندارند؛ اشكال كارشان اين است! خيال مى‌كنند نوآورى همين است كه مثلاً يك ذره مردم را به چيزهاى طرب‌انگيزِ لهوآميزى سرگرم كنند؛ در حالى‌كه موسيقى مى‌تواند لهوى نباشد. خود معناى لهو، يعنى غافل كننده. آيا خوب است كه آدم غافل بشود؟ غفلت كه چيز خوبى نيست. واقعاً اين‌طور باور شده كه موسيقى بايد لهوآميز باشد! لهو، يعنى غافل شدن. غافل شدن از چه؟ از همه چيز؛ در رأسش خدا، و بعد هم از زندگى غافل شدن، از هدف‌ها غافل شدن، از حركت غافل شدن. آيا واقعاً موسيقى اين است؟! موسيقى بايد اين‌طورى باشد؟»(9)

ج ـ غنا آثار زیانباری را بر اعصاب و روان می گذارد؛ غنا و موسیقی لهو در حقیقت یکی از عوامل مهمّ تخدیر اعصاب و روان است و آثار زیانبار غنا و این گونه موسیقی به سبب ایجاد هیجان و تشویش بر اعصاب و بر قلب و فشار خون، و تحریکات نامطلوب و گاهی تا سر حد جنون نیز پیش می‌رود.

---------------------------------------------

پاورقي:

1) سید مرتضی علم الهدی، ساز و آواز، (قم، پیام اسلام 1352) ص 5.

2) سید هاشم الحسینی البحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، (قم، مؤسسه البعثه)، ج 3، ص 881 ـ 882.

3) «و من الناس من يشتري لهو الحديث عن سبيل الله»،سوره لقمان آيه 5.

4) جمع بندی از کتاب‌های فروع کافی جلد ۴ صفحه۴۳۳، معانی الاخبار جلد ۲ صفحه ۳۱۷، زبدة البیان فی احکام القرآن صفحه ۲۷۸، كاشف الاستار در ترجمه جامع الاخبار، صفحه ۱۴۳‏، منتهی الآمال جلد ۱ صفحه ۵۵۷.

5) سخنراني حجت الاسلام پناهيان در حسينيه امام خميني (ره)؛ 22 آبان 1392.

6) بيانات امام خميني (ره) در ديدار با كاركنان صدا و سيما 28/04/1358.

7) بيانات در ديدار با مسؤولان صدا و سيماى جمهورى اسلامى ايران‌ 07/05/1369 .

8) استفتائات مراجع از سایت‌های این مراجع و استفتائات ایشان استخراج شده است.

9) بيانات در ديدار اعضاى گروه دانش صداى جمهورى اسلامى ايران‌ 15/11/1370.

 

 

 

 

برای این خبر نظری ثبت نشده است
نظر شما
نام :
ايميل : 
*نظرات :
متن تصویر را وارد کنید:
 

خروج




بسته های ویژه
کیست هیداتید/ انگل های سگی میزبان توت فرنگی ها
خون دماغ‌های بی‌دلیل نشانه‌ چیست؟
دیابت چگونه بر چشم‌ها اثر می‌گذارد؟
152هزار مجرد قطعی در کشور/ پیامدهای تجرد قطعی در سطح فرد، خانواده و جامعه
سریعترین خودروی جهان + تصاویر
یادداشت دانشجوی دانشگاه رازی درباره اکران «حرام‌زاده‌های بی‌شرف»؛
نگاهی به سریال «کیمیا» ساخته جواد افشار
ماجرای فیتیله ای که پایین کشیده شد
سرانه 200تومانی جوانان از بودجه سالانه!
سربازی آقازاده‌ها با طعم پارتی‌بازی!
جملات فرهنگی ! چند دقیقه تأمل
چرا زنان ایرانی به خودشون نمیرسند؟
دولت کرکره گزارش را پایین کشید!
الزامات اخلاقی دانشجویی
نشست هم اندیشی ویژه استادان دانشگاه برگزار گردید
نگاهي به چند فيلم جشنواره فجر امسال
مدگرایی از منظر اسلام
كتابي با عنوان كتاب "آقازاده عزيز"
شبکه‌های اجتماعی؛ و اهمیتی به اندازه انقلاب اسلامی
خانم ها حتما بخوانند؛ این چادر دستم بگرفت و پا به پا برد
اندر احوالات گوشي موبايل...
کارتون‌های دیروز و امروز در سایه فراماسونری
سبك زندگي ایده آل در کتاب «لاف عشق»
درباره جلد بیست و چهارم مجموعه یادگاران؛ کتاب شهید غلامعلی رجبی
سربازی آقازاده‌ها با طعم پارتی‌بازی!
مد اسلامی ـ ایرانی همراه با خلاقیت اما بدون حامی
سبک زندگی در بیان امام حسین علیه السلام
توصيه آيت الله بهجت درباره فوايد زيارت عاشورا
«من زنده‌ام» کتابی که هر کسی یک بار باید آن را بخواند
رشد باکتری های ضد اجتماعی در خوابگاه های کشور
طراحی لباس اسلامی، پروژه‌ی فرهنگی یا اقتصادی؟!
مبارزه با انحرافات اخلاقی با ازدواج آسان
هشت سنت غلط ازدواج از نگاه رهبر انقلاب
مهم ترین روش تهذیب نفس دانشجو
در ابتدای انقلاب مسئولین می‌گفتند چرا بودجه کشور را در اختیار این جوانان بی تجربه قرار دهیم؟
فیلم: گزارش bbc از خشونت جنسی در اروپا
«شهوت پنهان» یکی از دلایل ریزش‌ها در امت اسلامی
ماجرای تشرف محمد بن عیسی بحرینی و گرویدن حاکم بحرین به مذهب شیعه
پهپادهای ایرانی چگونه بلای جان ناوهای آمریکایی شدند؟ + فیلم
واکنش گسترده کم سوادها در شبکه های اجتماعی
به جای اسباب بازی، به فرزندانمان خواهر و برادر هدیه بدهیم
شخصیتی که شریعتی درباره او گفت: من هرچه دارم از شما دارم
مسیح علی نژاد : "من و تو" نماینده افکار عمومی داخل ایران نیست/ منابع مالی این شبکه مشکوک است+ تصاویر
احکام نگاه وپزشکی
فیلم/ از پونز چسباندن به پیشانی دختران بدحجاب تا انکار امام زمان(عج) و قرآن
مراسم روز دانشجو در دانشگاه تهران
انجمن اسلامی دانشجویان برگزار میکند:
اکران فیلم دربند در سینما بهمن
قصه طولانی رفع فیلتر فیسبوک در دولت یازدهم
کرسی آزاد اندیشی با موضوع تفکیک جنسیتی در دانشگاهها، دوشنبه 11/9/92
جدیدترین قیمت‌ تبلت در بازار +جدول
جزئیات آزمون دکتری ۹۳/ از ضرایب دروس تا اعلام نتایج
پول هایی که برای تغییر سبک زندگی در ایران خرج می‌شود
برگزاری مسابقه کتابخوانی "باکاروان آفتاب"
بیماری نادر در حیوانات + تصاویر